แผลในปาก 5 ชนิด ที่พบได้บ่อย | สาเหตุและการรักษา

แผลในปาก

 

แผลในปาก เป็นปัญหาสุขภาพใกล้ตัวที่แทบทุกคนต้องเคยประสบ แม้โดยทั่วไปแผลเหล่านี้มักจะดูคล้ายคลึงกันและหลายครั้งสามารถหายได้เอง แต่ในความเป็นจริงแล้ว แผลในช่องปากมีอยู่ด้วยกันหลายชนิด ซึ่งเกิดจากสาเหตุที่แตกต่างกันออกไป ตั้งแต่การบาดเจ็บเล็กน้อยทั่วไป การติดเชื้อ ไปจนถึงความอ่อนแอของระบบภูมิคุ้มกัน บทความนี้จะพาทุกท่านไปทำความรู้จักกับแผลในช่องปาก 5 ชนิดที่พบได้บ่อย พร้อมเจาะลึกถึงสาเหตุและแนวทางการดูแลรักษาในเบื้องต้น

 

แผลในปาก สาเหตุ ลักษณะอาการ และการรักษา

1. แผลจากการระคายเคืองหรือการบาดเจ็บ (Traumatic Ulcer)

แผลจากการระคายเคืองหรือการบาดเจ็บ เป็นหนึ่งในชนิดของแผลในช่องปากที่พบได้บ่อยและมีสาเหตุที่ตรงไปตรงมาที่สุด โดยมักเกิดจากอุบัติเหตุเล็กๆ น้อยๆ ในชีวิตประจำวัน เช่น การเผลอกัดกระพุ้งแก้มหรือริมฝีปากขณะเคี้ยวอาหาร การแปรงฟันแรงจนแปรงกระแทกเหงือก การรับประทานอาหารที่ร้อนจัดหรือมีขอบแข็งคม ไปจนถึงการเสียดสีอย่างต่อเนื่องจากอุปกรณ์จัดฟัน ฟันปลอมที่หลวมและไม่พอดี หรือขอบฟันที่แตกบิ่นและมีความแหลมคม เป็นต้น

ลักษณะของแผล

ลักษณะเป็นแผลเฉพาะที่ตรงบริเวณที่ได้รับการกระแทก หรือระคายเคือง รูปร่างของแผลมักจะเป็นรอยถลอกหรือเป็นหลุมตื้นๆ ตรงกลางแผลมีฝ้าสีขาวอมเหลืองคลุมอยู่ และล้อมรอบด้วยรอยแดงที่มีอาการบวมอักเสบ

การรักษา

แผลชนิดนี้มักจะหายได้เองภายใน 1-2 สัปดาห์ โดยหัวใจสำคัญคือการกำจัดต้นเหตุที่ทำให้เกิดการระคายเคืองออกไป

 

2. แผลติดเชื้อไวรัสเริม (Herpes Simplex)

เป็นแผลในช่องปากที่เกิดจากการติดเชื้อไวรัสเฮอร์ปีส์ซิมเพล็กซ์ชนิดที่ 1 (HSV-1) เป็นหลัก ซึ่งเป็นโรคติดต่อที่แพร่กระจายผ่านการสัมผัสโดยตรง เช่น การใช้สิ่งของร่วมกัน หรือการจูบ ไวรัสชนิดนี้เมื่อเข้าสู่ร่างกายแล้วจะไม่หายขาดสามารถเป็นซ้ำได้ในช่วงที่ร่างกายมีภาวะภูมิคุ้มกันต่ำลง เช่น มีความเครียดสะสม พักผ่อนไม่เพียงพอ ช่วงที่เจ็บป่วยมีไข้ ช่วงที่มีประจำเดือน หรือแม้แต่การสัมผัสแสงแดดจัดเป็นเวลานาน

ลักษณะของแผล

รอยโรคเริมจะแตกต่างจากแผลในช่องปากชนิดอื่นอย่างชัดเจน อาการมักเริ่มจากรู้สึกคันยุบยิบ ปวดแสบปวดร้อน หรือตึงบริเวณที่จะเกิดแผล ภายใน 1-2 วัน จากนั้นจะปรากฏเป็นกลุ่มของตุ่มน้ำใสขนาดเล็กขึ้นรวมตัวกันเป็นกระจุก ตำแหน่งที่พบบ่อยที่สุดคือบริเวณริมฝีปาก ขอบปาก หรือมุมปาก เมื่อเวลาผ่านไปตุ่มน้ำใสเหล่านี้จะแตกออก กลายเป็นแผลถลอกตื้นๆ และค่อยๆ แห้งตกสะเก็ด ซึ่งในระยะที่ตุ่มน้ำใสและแตกนี้ จะเป็นช่วงที่มีปริมาณไวรัสสูงและแพร่กระจายเชื้อได้ง่ายที่สุด

การรักษา

สามารถหายได้เองภายใน 1-2 สัปดาห์ อย่างไรก็ตาม การใช้ยาต้านไวรัสชนิดทา เช่น อะไซโคลเวียร์ (Acyclovir) ตั้งแต่เริ่มมีอาการคันหรือแสบแดงก่อนตุ่มน้ำจะขึ้น หรือรีบทาตั้งแต่ระยะตุ่มน้ำใส จะช่วยยับยั้งการแบ่งตัวของไวรัส ลดความรุนแรง และทำให้แผลหายเร็วขึ้นได้อย่างมาก หลีกเลี่ยงการแกะ เกา หรือเจาะตุ่มน้ำเพื่อป้องกันการติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อน ล้างมือให้สะอาดและงดใช้ของใช้ส่วนตัวร่วมกับผู้อื่น เพื่อป้องกันการแพร่กระจายเชื้อ

 

3. แผลร้อนใน (Aphthous Ulcer)

เป็นแผลในช่องปากชนิดที่พบได้บ่อยที่สุด แม้แผลชนิดนี้จะไม่ได้เกิดจากการติดเชื้อ แต่สาเหตุที่แน่ชัดของการเกิดแผลร้อนในนั้นยังไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด อย่างไรก็ตาม พบว่ามีปัจจัยกระตุ้นหลายอย่างที่ทำให้เกิดแผลชนิดนี้ได้ เช่น ความเครียดสะสม การพักผ่อนไม่เพียงพอ การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน (เช่น ช่วงก่อนมีประจำเดือน) ภาวะขาดสารอาหารบางชนิด (เช่น วิตามินบี 12 ธาตุเหล็ก หรือกรดโฟลิก) การแพ้อาหารบางอย่าง รวมถึงการใช้ยาสีฟันหรือน้ำยาบ้วนปากที่อาจสร้างความระคายเคืองต่อเยื่อบุช่องปาก

ลักษณะของแผล

มักจะปรากฏเป็นแผลเปิดตื้นๆ รูปทรงกลมหรือวงรี บริเวณตรงกลางแผลจะมีเนื้อเยื่อสีขาวหรือเหลืองอ่อนปกคลุม และมีขอบแผลเป็นรอยแดงอักเสบล้อมรอบอย่างชัดเจน

การรักษา

แผลชนิดนี้สามารถหายได้เองภายใน 1-2 สัปดาห์ แนวทางการรักษามักเน้นไปที่การบรรเทาอาการและลดการอักเสบ ยาที่ได้ผลดีคือยาทาแผลในปากกลุ่มคอร์ติโคสเตียรอยด์ (Topical corticosteroids) นอกจากนี้ ควรปรับพฤติกรรมโดยการดูแลความสะอาดในช่องปาก บ้วนปากด้วยน้ำเกลืออุ่นๆ เพื่อลดแบคทีเรีย หลีกเลี่ยงอาหารรสจัดหรือของแข็งที่อาจบาดแผล และดื่มน้ำพักผ่อนให้เพียงพอ

 

4. แผลติดเชื้อราในช่องปาก (Oral Candidiasis)

เป็นภาวะที่เกิดจากการเจริญเติบโตมากผิดปกติของเชื้อรากลุ่มแคนดิดา (Candida albicans) ซึ่งโดยปกติแล้วเชื้อราเหล่านี้มักอาศัยอยู่ในช่องปากของเราในปริมาณเล็กน้อยและไม่ก่อให้เกิดอันตรายใดๆ แต่เมื่อใดก็ตามที่สมดุลของจุลินทรีย์ในช่องปากเสียไป หรือระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายอ่อนแอลง เชื้อราก็จะฉวยโอกาสเจริญเติบโตจนก่อให้เกิดรอยโรค ปัจจัยเสี่ยงที่กระตุ้นให้เกิดโรคนี้มักพบในผู้ที่รับประทานยาปฏิชีวนะติดต่อกันเป็นเวลานาน ผู้ป่วยโรคเบาหวานที่ควบคุมระดับน้ำตาลได้ไม่ดี ผู้ที่ใส่ฟันเทียมชนิดถอดได้แต่ทำความสะอาดไม่เพียงพอ ผู้ที่มีภาวะปากแห้งน้ำลายน้อย และผู้ป่วยโรคหอบหืดที่ต้องใช้ยาพ่นกลุ่มสเตียรอยด์เป็นประจำ

ลักษณะของแผล

ลักษณะมักจะปรากฏเป็นฝ้าขาวหรือคราบสีขาวขุ่นคล้ายคราบนมเกาะติดอยู่ตามบริเวณเยื่อบุช่องปาก กระพุ้งแก้ม ลิ้น เพดานปาก หรือบริเวณเหงือก หากลองใช้ผ้าก๊อซเช็ดหรือขูดคราบฝ้าขาวนั้นออก มักจะหลุดลอกออกมาได้ง่าย แต่จะทิ้งพื้นผิวที่เป็นรอยแดงอักเสบและอาจมีเลือดซึมบริเวณเนื้อเยื่อด้านล่าง มักไม่ค่อยมีอาการปวดรุนแรงเหมือนแผลชนิดอื่นๆ

การรักษา

แพทย์หรือทันตแพทย์มักจะพิจารณาจ่ายยาต้านเชื้อรา ซึ่งให้ผลในการรักษาดี โดยทั่วไปควรจะหายเป็นปกติภายในสองสัปดาห์ สิ่งสำคัญที่สุดในการป้องกันการกลับมาเป็นซ้ำคือการดูแลสุขอนามัยช่องปากอย่างเคร่งครัด เช่น การถอดฟันเทียมออกมาทำความสะอาดและแช่น้ำทุกคืน การบ้วนปากด้วยน้ำสะอาดทุกครั้งหลังพ่นยาสเตียรอยด์ การดูแลควบคุมโรคประจำตัวอย่างเบาหวานให้ดี และหลีกเลี่ยงการใช้ยาปฏิชีวนะพร่ำเพรื่อโดยไม่มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์

 

5. แผลอักเสบเรื้อรัง ไลเคน พลานัส (Oral Lichen Planus)

เป็นรอยแผลอักเสบเรื้อรังบริเวณเยื่อบุช่องปากที่มีความซับซ้อนในการดูแลรักษาพอสมควร มักพบในวัยกลางคนขึ้นไป ไม่สามารถแพร่กระจายไปสู่ผู้อื่นได้ สาเหตุของการเกิดโรคยังไม่ทราบแน่ชัด แต่ทางการแพทย์เชื่อว่ามีความเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกัน นอกจากนี้ยังพบว่ามีปัจจัยกระตุ้นบางอย่างที่ทำให้อาการกำเริบหรือรุนแรงขึ้นได้ เช่น ความเครียดทางอารมณ์ การแพ้วัสดุอุดฟันหรือครอบฟันบางชนิด ผลข้างเคียงจากการใช้ยาบางกลุ่ม (เช่น ยารักษาโรคความดันโลหิตสูง โรคหัวใจ หรือยาลดน้ำตาลในเลือด)

ลักษณะของแผล

มีรูปแบบที่หลากหลาย ที่พบบ่อยคือรอยโรคซึ่งจะเห็นเป็นเส้นนูนสีขาวสานกันเป็นร่างแห มักพบบริเวณกระพุ้งแก้มด้านในทั้งสองข้าง รอยโรคชนิดนี้มักไม่ค่อยแสดงอาการเจ็บปวด แต่อีกรูปแบบที่มักสร้างความปวดแสบปวดร้อนอย่างมาก คือ ชนิดแผลถลอกลึก ซึ่งจะปรากฏเป็นรอยแดงอักเสบ แผลเปิด หรือเนื้อเยื่อหลุดลอก โดยอาจมีฝ้าขาวปะปนอยู่บนเนื้อเยื่อที่บวมแดง ตำแหน่งที่พบบ่อยนอกจากกระพุ้งแก้มแล้ว ยังรวมถึงบริเวณเหงือกและลิ้น

การรักษา

ยังไม่มีวิธีรักษาให้หายขาด การรักษาจึงมุ่งเน้นไปที่การควบคุมอาการอักเสบ บรรเทาความเจ็บปวด และยืดระยะเวลาสงบของโรคออกไปให้ได้นานที่สุด แพทย์หรือทันตแพทย์มักจะพิจารณาใช้ยาคอร์ติโคสเตียรอยด์ (Corticosteroids) ในรูปแบบยาทาเฉพาะที่ ยาอมกลั้วปาก หรือยารับประทาน ขึ้นอยู่กับระดับความรุนแรงของรอยโรค ควบคู่ไปกับการแนะนำให้ผู้ป่วยปรับเปลี่ยนพฤติกรรม เช่น หลีกเลี่ยงอาหารที่ระคายเคืองช่องปาก งดสูบบุหรี่และเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ที่สำคัญคือ จำเป็นต้องมาพบแพทย์เพื่อตรวจติดตามอาการ เนื่องจากการอักเสบเรื้อรังของเนื้อเยื่อชนิดนี้มีความเสี่ยง แม้จะอยู่ในอัตราที่ต่ำมาก ที่อาจพัฒนาไปเป็นมะเร็งช่องปากได้ในอนาคต

 

สรุป

แผลในช่องปากทั้ง 5 ชนิดที่กล่าวมาต่างก็มีสาเหตุ ลักษณะอาการ และแนวทางการรักษาที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน ตั้งแต่การบาดเจ็บทั่วไป การติดเชื้อไวรัสหรือเชื้อรา ไปจนถึงความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกัน การดูแลรักษาสุขภาพช่องปากให้สะอาด พักผ่อนให้เพียงพอ และหลีกเลี่ยงปัจจัยกระตุ้น ถือเป็นหัวใจสำคัญในการป้องกันและบรรเทาอาการ สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการหมั่นสังเกตความผิดปกติในช่องปากของตนเอง หากพบว่าแผลในปากมีอาการรุนแรงขึ้น ลุกลาม ไม่ตอบสนองต่อการรักษาเบื้องต้น หรือเป็นเรื้อรังนานเกิน 2-3 สัปดาห์ ควรรีบไปพบแพทย์หรือทันตแพทย์เพื่อรับการตรวจวินิจฉัยอย่างละเอียดและรับการรักษาที่ถูกต้อง ทั้งนี้เพื่อป้องกันภาวะแทรกซ้อนและคัดกรองความเสี่ยงของโรคร้ายแรงที่อาจแฝงอยู่

 

ตรวจสอบบทความโดย
ทพญ.ขนิษฐา สุรางค์ศรีรัฐ

บทความที่เกี่ยวข้อง

slogan_sktdental